İnsanlık tarihi, tüketim alışkanlıklarının evrimiyle paralel okunabilir. Frankfurt Okulu düşünürleri Adorno ve Horkheimer, “Kültür Endüstrisi” kavramıyla bireyin sistem tarafından nasıl standartlaştırıldığını anlatırken, Jean Baudrillard “Tüketim Toplumu”nda nesnelerin kullanım değerinden ziyade gösterge değerleri (imajları) için tüketildiğini vurgulamıştı. Ancak 21. yüzyılın çeyreğini geride bıraktığımız şu günlerde, tüketim olgusu fiziksel sınırlarını aşarak dijital ve görünmez bir boyuta evrildi.
Literatürde bu yeni evreyi tanımlamaya yönelik çalışmalar artarken,Tüketim Matrixi kuramı, mevcut teorileri güncel teknolojik determinizmle harmanlayarak sürece “simülasyon ve yabancılaşma” ekseninde yeni bir parantez açmaktadır. Bu kuramsal yaklaşıma göre; birey sadece metaları değil, bizzat teknoloji tarafından kurgulanan yaşam biçimlerini tüketmekte ve bu süreçte tükettiği kaynağın “hakikatine” (doğal kökenine) tamamen yabancılaşmaktadır.
İşte bu “yabancılaşma”, 2025 yılının sonunda önümüze çok somut, yaşamsal ve korkutucu bir fatura çıkarmıştır: Su.
Görünmez Tüketim Mekanizması: Bulutlar Neden Su İçer?
Dijitalleşme, bize kağıtsız, atıksız ve temiz bir dünya vaadiyle sunuldu. Ancak “Bulut” (Cloud) metaforu, arkasındaki devasa fiziksel altyapıyı gizleyen kusursuz bir illüzyondur. Yapay zeka modelleri (LLM), atmosferde değil; binlerce yüksek performanslı işlemcinin (GPU) çalıştığı veri merkezlerinde yaşar.
Bu sistemin su ayak izi iki ana kanaldan beslenir:
- Doğrudan Tüketim : İşlemcilerin aşırı ısınmasını önlemek için soğutma kulelerinde buharlaştırılan saf su.
- Dolaylı Tüketim : Bu devasa tesislere elektrik sağlayan enerji santrallerinin (kömür, nükleer veya hidroelektrik) üretim sırasında harcadığı su.
Kritik Eşik: 2025 Verileri ve “Şişelenmiş Su” Gerçeği
Hollandalı araştırmacı Alex de Vries-Gao ve California Üniversitesi’nden (UC Riverside) Doç. Dr. Shaolei Ren öncülüğünde yürütülen ve Aralık 2025’te yayınlanan araştırmalar, dijital tüketimin geldiği noktayı gözler önüne sermiştir.
Raporlara göre; yapay zeka endüstrisinin 2025 yılındaki küresel su tüketimi 765 milyar litreye (765 milyon metreküp) ulaşmıştır. Bu veriyi çarpıcı kılan kıyaslama ise şudur: Dünya genelindeki tüm insanların yıllık şişelenmiş su tüketimi yaklaşık 450 milyar litredir.
Yani; insanlık olarak hayatta kalmak için paketleyip içtiğimiz sudan çok daha fazlasını, sadece algoritmaların “daha hızlı düşünmesi” ve “daha yaratıcı yazması” için buharlaştırmaktayız. Shaolei Ren’in modellerine göre, standart bir yapay zeka sohbetinde sorulan her 10 ila 50 soru, yarım litre (500 ml) temiz suyun yok olmasına neden olmaktadır. Bu, Tüketim Matrixi kitabında işaret edilen “simülasyonun gerçeği yutması” durumunun, suyun buharlaşmasıyla vücut bulmuş halidir.
Gelecek Senaryoları ve Otorite Görüşleri
Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) ve akademik çevreler, bu tüketim hızının “Moore Yasası” gibi katlanarak artacağını öngörmektedir. Otoriteler, veri merkezlerinin su talebinin 2027 yılına kadar, İngiltere’nin toplam yıllık su tüketiminin yarısına veya Danimarka’nın toplam tüketimine denk geleceğini belirtmektedir.
Dr. Shaolei Ren, teknoloji şirketlerinin “su-pozitif” olma (tükettiğinden fazlasını doğaya geri verme) taahhütlerinin şeffaflıktan uzak olduğunu vurgulayarak, bu görünmez tüketimin yerel su havzalarında kuraklığa yol açabileceği konusunda uyarılarda bulunmaktadır.
Sonuç: Farkındalık ve Çıkış
Guy Debord’un “Gösteri Toplumu”nda belirttiği gibi, imajın gerçeğe üstün geldiği bir çağdayız. Ancak su krizi bir imaj değildir. Yapay zeka kullanımı, sadece bir teknolojik kolaylık değil, aynı zamanda ekolojik bir maliyettir. Tüketim teorilerinin bize gösterdiği üzere, sistemin devamlılığı bizim “bilinçsiz tüketimimize” bağlıdır. Bu döngüyü kırmanın yolu, dijital eylemlerimizin fiziksel dünyadaki doğrudan ve dolaylı sonuçlarıyla yüzleşmekten geçer.
Düşünce Kaynakları
- Adorno, T. W., & Horkheimer, M. (2002). Dialectic of enlightenment: Philosophical fragments. Stanford University Press. (Orijinal eser basım tarihi: 1944).
- Anadolu Ajansı. (2025, Nisan 4). Google’ın veri merkezleri ve küresel su tüketimi raporu. AA Teknoloji Haberleri.
- Baudrillard, J. (1998). The consumer society: Myths and structures. Sage. (Orijinal eser basım tarihi: 1970).
- Bloomberg HT. (2025, Aralık 29). Yapay zeka ekonomisinin gizli maliyeti: Su kaynakları alarm veriyor. Bloomberg HT.
- Debord, G. (1994). The society of the spectacle. Zone books. (Orijinal eser basım tarihi: 1967).
- De Vries, A. (2025). The hidden water footprint of AI models. Vrije Universiteit Amsterdam & Digiconomist.
- Li, P., Yang, J., Islam, M. A., & Ren, S. (2024). Making AI Less “Thirsty”: Uncovering and Addressing the Secret Water Footprint of AI Models. Nature.
- Microsoft Corporation. (2024). 2024 Environmental Sustainability Report. Microsoft.
- Independent Türkçe. (2025, Aralık 28). Yapay zekanın su faturası: İnsanlıktan daha fazla su tüketiyor. Independent Türkçe.
- Sünnetci, R. (2024). Tüketim Matrixi: Tüketim ve Teknolojiyle Şekillenen Yeni Dünya Düzeni. Scala Yayıncılık.